AI ve Toplum – Eğitim, Sağlık, Endüstri ve Kamu Hizmetlerinde Yapay Zekâ

1. Yapay Zekâ ve Toplum: Dijital Dönüşüm

Yapay Zekâ Neden Toplumu Değiştiriyor?

Yapay zekâ artık yalnızca bilgisayar mühendislerinin kullandığı bir teknoloji değildir. Günümüzde:

• Telefonlarımız,

• Hastaneler,

• Okullar,

• Belediyeler,

• Bankalar,

• Fabrikalar,

• Tarım makineleri,

• Ulaşım sistemleri,

gibi birçok alanda görünmez biçimde çalışmaktadır.

Günlük Hayattan AI Örnekleri

Alan	Yapay Zekâ Örneği
Telefon	Yüz tanıma, sesli asistan.
Haritalar	Trafik tahmini.
E-Ticaret	Ürün önerileri.
Video Platformları	İçerik önerileri.
Banka	Dolandırıcılık tespiti.
Sağlık	MR görüntüsü analizi.
Okul	Kişiselleştirilmiş öğrenme.

Bilgi Kutusu

Bilgi Kutusu

AI görünmez yardımcıdır.

Çoğu zaman kullandığımız uygulamaların yapay zekâ içerdiğini fark etmeyiz. AI, arka planda milyonlarca veriyi analiz ederek karar destek sistemi gibi çalışır.

Dijital Dönüşüm Nedir?

Dijital dönüşüm; teknolojilerin iş yapış biçimini değiştirmesidir.

Dijital Dönüşümün Bileşenleri

Teknoloji	Görevi
Bulut Bilişim	Verilerin internet üzerinden işlenmesi.
Nesnelerin İnterneti (IoT)	Sensörlerden veri toplar.
Büyük Veri	Çok büyük veri kümelerini işler.
Yapay Zekâ	Verilerden anlam çıkarır.

AI Bu Dönüşümün Neresinde?

Yapay zekân; birbirine bağlı cihazlardan gelen verileri anlamlandırarak daha akıllı sistemlerin oluşmasını sağlamasıdır.

AI:

• Verileri analiz eder.

• Tahmin yapar.

• Karar önerir.

• Otomasyonu yönetir.

Düşün – Tartış

Sabah uyandığınız andan gece yatana kadar kaç farklı yapay zekâ sistemi kullanıyorsunuz?

Etkinlik	AI Var mı?
Telefon Kilidi	✅
Instagram Reels	✅
Google Maps	✅
Spotify	✅
EBA	Duruma göre.

İşte sabahtan geceye hayatınıza dokunan o sistemlerin bir özeti:

🌅 Sabah (Uyanış ve Hazırlık)

• Akıllı Alarmlar: Uyku evrelerinizi analiz ederek sizi en hafif uykuda olduğunuz an uyandıran sistemler.
• Yüz Tanıma (FaceID): Telefonunuzu açtığınız ilk saniyede çalışan bilgisayarlı görü (computer vision) algoritmaları.
• Hava Durumu ve Haberler: Kişiselleştirilmiş sabah özetlerini önünüze getiren öneri motorları.
• Akıllı Ev Sistemleri: "Siri" veya "Alexa" gibi sesli asistanlar ve kahve makinenizi çalıştıran otomasyonlar.

🚗 Öğleden Önce (Yolculuk ve İş/Okul)

• Navigasyon (Google Maps / Yandex): Trafik yoğunluğunu anlık tahmin eden ve en hızlı rotayı çizen derin öğrenme modelleri.
• E-posta Filtreleri: Gelen kutunuzdaki spam'leri ayıran ve hızlı yanıt (Smart Reply) öneren doğal dil işleme modelleri.
• Arama Motorları: Google'da arama yaparken kelimenizi tamamlayan ve en doğru sonuçları sıralayan yapay zekâlar.
• Yazım Denetimi: Word veya Grammarly gibi araçlarda dil bilgisi hatalarını düzelten sistemler.

💻 Gün İçi (Üretim ve Finans)

• Banka ve Güvenlik: Kredi kartı işlemlerinizde dolandırıcılığı (fraud) anında tespit eden finansal yapay zekâlar.
• Üretken Yapay Zekâlar: İş yerinde veya ödev yaparken metin yazdırdığınız, kod kontrol ettirdiğiniz veya görsel ürettiğiniz benim gibi büyük dil modelleri (LLM).
• Müşteri Temsilcileri: Web sitelerinde karşınıza çıkan gelişmiş sohbet botları (chatbot).

🌆 Akşam ve Gece (Eğlence ve Dinlenme)

• Sosyal Medya ve Akış Platformları: Instagram, TikTok, Netflix veya Spotify'da tamamen sizin zevkinize göre içerik listeleyen öneri algoritmaları (Bu sistemler günün en çok kaynak tüketen yapay zekâlarıdır).
• Fotoğraf ve Kamera: Telefonunuzla akşam çektiğiniz fotoğrafları otomatik olarak netleştiren ve ışığı ayarlayan yapay zekâ tabanlı görsel işleyiciler.
• Online Alışveriş: Trendyol veya Amazon'da "bunu alanlar bunu da beğendi" diyen pazarlama yapay zekâları.

2. Eğitimde Yapay Zekâ

Eğitim Neden Değişiyor?

Eskiden:

• Her öğrenci aynı kitabı okurdu.

• Aynı ödevi yapardı.

• Aynı sınava girerdi.

Bugün AI sayesinde eğitim kişiselleşmektedir.

Akıllı Öğrenme Sistemleri

Akıllı öğrenme sistemi öğrencinin:

• Hızını,

• Eksiklerini,

• Başarısını,

• İlgi alanlarını

analiz ederek farklı içerikler sunar.

Nasıl Çalışır?

1. Öğrenci soruyu çözer.

2. AI sonucu analiz eder.

3. Zorlandığı konuları belirler.

4. Yeni içerik önerir.

Kişiselleştirilmiş Eğitim

Geleneksel Eğitim vs AI Destekli Eğitim

Geleneksel	AI Destekli
Aynı içerik	Öğrenciye özel içerik
Sabit tempo	Bireysel tempo
Tek sınav	Sürekli analiz
Öğretmen merkezli	Öğrenci merkezli

AI Destekli Eğitim Araçları

Araç	Kullanım Alanı
ChatGPT	Soru çözümü, açıklama, kod yazma.
Khanmigo	AI öğretmeni.
Duolingo Max	Dil öğrenme.
GitHub Copilot	Programlama desteği.

Türkiye'de Eğitimde AI

Örnekler

• EBA öneri sistemi.

• Akıllı tahtalar.

• BTK Akademi içerik önerileri.

• Dijital ölçme araçları.

• Pardus ETAP akıllı tahtalar.

Senaryo

Bir öğrenci Python döngülerini anlamıyor.

AI sistemi:

• Ek video önerir.

• Yeni örnek verir.

• Mini quiz oluşturur.

• Kod hatasını açıklar.

Öğretmenler İçin AI

Öğretmenin Kullanabileceği Alanlar

Görev	AI Yardımı
Ders Planı	İçerik hazırlama.
Sınav Soruları	Farklı zorluk seviyeleri.
Sunum	Görsel hazırlama.
Rubrik	Değerlendirme oluşturma.
Geri Bildirim	Öğrenciye kişisel öneriler.

Eğitimde AI'nın Avantajları

• Her öğrenciye uygun öğrenme.

• Anında geri bildirim.

• Engelli bireyler için erişilebilirlik.

• Otomatik değerlendirme.

• Öğretmenin zaman kazanması.

Eğitimde Riskler

Risk	Açıklama
Kopya	Ödevlerin AI tarafından yapılması.
Bağımlılık	Düşünmeden cevap alma.
Yanlış Bilgi	AI bazen hata yapabilir.
Gizlilik	Öğrenci verilerinin korunması gerekir.

Etik Düşünelim

Öğretmen AI ile hazırlanan ödevi nasıl değerlendirmelidir?

Mini Etkinlik – AI Destekli Ders Tasarla

Öğrencilerden Python konulu bir ders için AI kullanarak:

• Amaç,

• İçerik,

• Etkinlik,

• Quiz

hazırlamaları istenir.

Öğrendiklerimiz

Eğitimde AI

• Eğitim kişiselleşmektedir.

• AI öğretmeni destekleyen araçtır.

• Etik kullanım önemlidir.

Sağlıkta Yapay Zekâ

Bu bölüm, öğrencilerin yapay zekânın sağlık alanındaki kullanımını gerçek örneklerle öğrenmelerini, teknolojinin faydalarını ve sınırlılıklarını tartışmalarını sağlayacak şekilde hazırlanmıştır.

Bu Bölümün Kazanımları

Bu bölüm sonunda öğrenciler:

• Sağlıkta kullanılan yapay zekâ teknolojilerini tanımlar.

• Tıbbi görüntü işlemenin nasıl çalıştığını açıklar.

• Robotik cerrahi sistemlerini tanır.

• Yapay zekânın ilaç geliştirme sürecindeki rolünü açıklar.

• Giyilebilir sağlık teknolojilerinin çalışma mantığını kavrar.

• Sağlıkta AI kullanımının etik boyutlarını tartışır.

3.1 Yapay Zekâ Sağlık Alanında Neden Önemlidir?

Giriş

Sağlık sektörü her gün milyarlarca veri üretmektedir.

Bu veriler:

• Hasta kayıtları,

• Kan sonuçları,

• Röntgen görüntüleri,

• MR görüntüleri,

• Tomografi,

• Genetik veriler,

• Kalp ritimleri,

• Akıllı saat verileri,

• Laboratuvar sonuçları,

gibi çok farklı kaynaklardan gelir.

Bir doktorun tüm bu verileri aynı anda değerlendirmesi oldukça zordur.

İşte burada Yapay Zekâ devreye girer.

AI;

• Verileri analiz eder.

• Benzer vakaları karşılaştırır.

• Hastalık ihtimalini hesaplar.

• Doktora karar desteği sunar.

Önemli Not: Günümüzde sağlıkta kullanılan AI sistemleri çoğunlukla karar destek sistemi olarak görev yapar. Nihai teşhis ve tedavi kararı sağlık profesyonellerine aittir.

Sağlıkta AI Nerelerde Kullanılıyor?

Alan	AI Görevi
Tıbbi Görüntüleme	MR, BT, röntgen analizi.
Yoğun Bakım	Hasta risk tahmini.
Kardiyoloji	EKG analizi.
Onkoloji	Tümör tespiti.
Robotik Cerrahi	Cerrahi destek.
İlaç Geliştirme	Yeni molekül keşfi.
Ev Sağlığı	Giyilebilir cihazlar.

Sağlıkta AI = Karar Destek Sistemi

Doktorun Yerine Geçmez.

Yapay zekâ;

• Doktor değildir.

• Hastayı muayene etmez.

• Klinik deneyime sahip değildir.

Yapay zekâ yalnızca öneri sunar ve büyük veri analizi yapar.

3.2 Tıbbi Görüntü İşleme (Computer Vision)

Bilgisayar Görmesi Nedir?

Bilgisayar görmesi (Computer Vision), görüntülerden anlam çıkaran yapay zekâ alanıdır.

Sağlıkta kullanılan görüntüler:

• MR (MRI)

• Bilgisayarlı Tomografi (BT)

• Röntgen

• Ultrason

• Retina görüntüsü

• Patoloji mikroskop görüntüsü

Yapay Zekâ Röntgeni Nasıl Analiz Ediyor?

Süreç

Adım	Açıklama
1	Röntgen görüntüsü alınır.
2	Görüntü ön işlenir.
3	AI modeli akciğeri tanımlar.
4	Şüpheli bölgeleri işaretler.
5	Doktor inceleme yapar.

Akciğer Hastalıklarının Tespiti

AI şu hastalıkların belirlenmesine yardımcı olabilir:

• Zatürre

• COVID-19 bulguları

• Akciğer nodülü

• Verem belirtileri

• Kanser şüphesi

Heatmap Nedir?

Heatmap:

AI modelinin hangi bölgeye dikkat ettiğini gösterir.

Kırmızı alanlar daha yüksek dikkat anlamına gelir.

Göz Hastalıklarında AI

AI;

• Diyabetik retinopati,

• Glokom,

• Retina damar hastalıkları,

tespitinde kullanılmaktadır.

Neden Retina?

Retina damar yapısı birçok hastalık hakkında bilgi verir.

Cilt Kanseri Tespiti

Yapay zekâ;

• Ben görüntülerini inceler.

• Kanser ihtimali taşıyan bölgeleri belirler.

• Dermatoloğa ön değerlendirme sunar.

Patolojide Yapay Zekâ

Patoloji görüntüleri milyonlarca hücre içerir.

AI:

• Hücre sayımı,

• Kanserli doku,

• Tümör sınırı,

• Hücre tipi

belirleyebilir.

Mini Bilgi

Mini Bilgi

Patoloji AI sayesinde çok daha hızlı analiz edilebiliyor.

Binlerce görüntü birkaç dakika içinde ön incelemeden geçirilebilir.

3.3 Kardiyolojide Yapay Zekâ

Kalp Ritmi Analizi

EKG verileri düzenli sinyaller üretir.

AI bu sinyalleri inceleyerek:

• Aritmi,

• Kalp ritim bozukluğu,

• Atriyal fibrilasyon,

• Taşikardi,

gibi durumları belirleyebilir.

Akıllı Saatler Nasıl Çalışıyor?

Akıllı saatlerde bulunan sensörler:

Sensör	Görev
PPG	Nabız ölçümü.
ECG	Kalp ritmi analizi.
SpO₂	Oksijen seviyesi.
İvmeölçer	Düşme algılama.

AI'nin Görevi

• Anormal ritmi algılar.

• Kullanıcıyı uyarabilir.

• Doktora veri gönderebilir.

Kalp Krizi Risk Tahmini

AI;

• Yaş,

• Tansiyon,

• Kolesterol,

• Kan şekeri,

• Sigara kullanımı,

• Genetik bilgiler

gibi verileri birlikte analiz ederek risk hesaplamasına yardımcı olabilir.

3.4 Kanser Tanısında Yapay Zekâ

Kanser teşhisinde AI;

• Görüntü analizi,

• Patoloji analizi,

• Genetik analiz,

• Risk tahmini

alanlarında kullanılmaktadır.

Meme Kanseri

AI mamografi görüntülerini inceleyerek küçük lezyonları işaretleyebilir.

Doktor + AI

AI;

• Kaçırılan bölgeleri gösterebilir.

• Yanlış pozitifleri azaltmaya yardımcı olabilir.

• İkinci görüş sunabilir.

Beyin Tümörü

AI;

• Tümör sınırını belirler.

• Ameliyat planlamasına katkı sağlar.

• Tümör büyüklüğünü ölçebilir.

Gerçek Hayat Senaryosu

Gerçek Hayat Senaryosu

Erken teşhis örneği

Bir hastanın tomografisinde çok küçük bir akciğer nodülü bulunmaktadır.

İnsan gözü bunu fark etmeyebilir.

AI sistemi görüntüyü analiz ederek küçük şüpheli alanı işaretler.

Doktor tekrar inceleme yapar ve erken teşhis mümkün olur.

3.5 Robotik Cerrahi

Robotik Cerrahi Nedir?

Robotik cerrahi;

Doktorun kontrol ettiği robotik sistemlerle gerçekleştirilen cerrahi işlemdir.

En Bilinen Sistem

Da Vinci Cerrahi Sistemi

Robotik Cerrahinin Çalışma Mantığı

Adım	İşlem
1	Cerrah konsola oturur.
2	Robot kollar hareket eder.
3	Kamera büyütülmüş görüntü verir.
4	AI bazı hareketlerde destek sunabilir.

Robotik Cerrahinin Avantajları

• Küçük kesi.

• Daha az kan kaybı.

• Hassas hareket.

• Daha hızlı iyileşme.

• Üç boyutlu görüntü.

Sınırlılıkları

Avantaj	Sınırlılık
Hassas hareket	Yüksek maliyet.
3D görüntü	Eğitim gerektirir.
Daha az kesi	Her ameliyata uygun değildir.

Bilgi Kutusu

Bilgi Kutusu

Robot Ameliyatı Tek Başına Yapmaz.

Robot yalnızca cerrahın hareketlerini uygular. AI destek sistemleri bazı öneriler sunsa da ameliyatı bağımsız gerçekleştirmez.

3.6 İlaç Geliştirmede Yapay Zekâ

Neden AI Kullanılıyor?

Yeni ilaç geliştirmek:

• Uzun sürer.

• Çok maliyetlidir.

• Binlerce molekül denenir.

AI bu süreci hızlandırmaya yardımcı olur.

Süreç

Aşama	AI Desteği
Molekül Tarama	Milyonlarca molekülü analiz eder.
Protein Yapısı	Protein tahmini yapabilir.
Yan Etki Analizi	Risk tahmini yapabilir.
Klinik Çalışma	Hasta seçimine yardımcı olabilir.

Protein Katlanması

Proteinlerin üç boyutlu yapısını tahmin etmek biyolojide önemli bir problemdir.

AI bu yapıların tahmin edilmesine katkı sağlayan modeller geliştirilmesine yardımcı olmuştur.

COVID-19 Döneminde AI

Pandemi döneminde AI;

• İlaç araştırmalarında,

• Virüs yayılım analizlerinde,

• Aşı araştırmalarında,

destekleyici araç olarak kullanılmıştır.

3.7 Giyilebilir Sağlık Teknolojileri

Akıllı Saatler

Toplanan Veriler:

• Kalp ritmi

• Uyku

• Adım

• Egzersiz

• Stres

• Oksijen seviyesi

Yapay Zekâ Ne Yapıyor?

AI;

• Anormal değişiklikleri algılar.

• Kullanıcıyı uyarabilir.

• Sağlık önerileri sunabilir.

Diyabet Takibi

Sürekli glikoz ölçüm cihazları:

• Kan şekeri değişimini izler.

• AI gelecekteki yükselmeleri tahmin etmeye yardımcı olabilir.

Uyku Analizi

AI;

• REM,

• Hafif uyku,

• Derin uyku,

sürelerini analiz eder.

Mini Etkinlik

Sağlık Takip Uygulaması Tasarla

Python bilen öğrenciler için fikir çalışması.

Özellik	AI Kullanımı
Su Takibi	Hatırlatma.
Adım Sayısı	Hedef önerisi.
Uyku	Kalite analizi.
Nabız	Anomali uyarısı.

3.8 Salgın Hastalık Tahmini

AI;

• Hastane verileri,

• Seyahat verileri,

• İklim,

• Sosyal medya,

• Laboratuvar sonuçları

gibi verileri analiz ederek salgın eğilimlerini incelemek için kullanılabilir.

Erken Uyarı Sistemleri

Amaç:

• Risk bölgelerini belirlemek.

• Sağlık kurumlarını hazırlamak.

• Kaynak planlaması yapmak.

3.9 Türkiye'de Sağlıkta Yapay Zekâ

Türkiye'de AI destekli çalışmaların görüldüğü alanlardan bazıları:

Alan	Örnek Kullanım
Radyoloji	Görüntü ön inceleme.
e-Nabız	Dijital sağlık kayıtları.
Üniversiteler	AI araştırmaları.
TÜBİTAK	Sağlık AI projeleri.

3.10 Sağlıkta Yapay Zekâ Etiği

En Önemli Konular

Konu	Neden Önemli?
Hasta Gizliliği	Kişisel sağlık verileri korunmalıdır.
Veri Güvenliği	Siber saldırılara karşı korunmalıdır.
Önyargı (Bias)	Yanlış eğitim verisi hatalı sonuç verebilir.
Şeffaflık	AI neden bu sonucu verdi?

Önyargı Örneği

Eğer AI yalnızca belirli hasta grubuyla eğitilmişse:

• Farklı yaş gruplarında,

• Farklı cinsiyetlerde,

• Farklı etnik kökenlerde,

başarısı değişebilir.

Düşünelim

AI yanlış teşhis koyarsa sorumluluk kimdedir?

Sınıf tartışması yapılır.

Gerçek Hayat Vaka Analizi

Senaryo

Bir AI sistemi tomografide tümör olabileceğini söylüyor.

Doktor ise bunun enfeksiyon olduğunu düşünüyor.

Tartışma Soruları

1. Doktor AI'yı dikkate almalı mı?

2. AI ikinci görüş müdür?

3. Hastaya nasıl bilgi verilir?

Sınıf Etkinliği — Sağlıkta AI Analizi

Grup Çalışması (15 Dakika)

Sınıf 5 gruba ayrılır.

Grup	Konu
Grup 1	Radyoloji
Grup 2	Robotik Cerrahi
Grup 3	Akıllı Saatler
Grup 4	İlaç Geliştirme
Grup 5	Etik Sorunlar

Her Grup Şunları Hazırlar

• AI nasıl çalışıyor?

• Faydaları.

• Riskleri.

• Toplumsal etkisi.

Sunum süresi: 3 dakika

Mini Quiz (Sağlık Bölümü)

1. Computer Vision sağlıkta hangi amaçla kullanılır?

2. Heatmap neyi gösterir?

3. Robotik cerrahide AI'nın görevi nedir?

4. Giyilebilir cihazlardan hangi veriler toplanır?

5. Sağlıkta AI neden etik kurallara ihtiyaç duyar?

Sağlıkta Yapay Zekâ — Öğrendiklerimiz

Bölüm 3 özeti

• Yapay zekâ sağlıkta karar destek sistemi olarak kullanılmaktadır.

• Görüntü işleme, AI'nın en önemli sağlık uygulamalarından biridir.

• Robotik cerrahi doktor kontrolünde çalışır.

• Giyilebilir cihazlar sürekli sağlık verisi üretir.

• Hasta verisi güvenliği ve etik, sağlık AI'sının temel konularıdır.

Endüstride Yapay Zekâ ve Endüstri 4.0 

Bu bölüm, özellikle Bilişim Teknolojileri, Elektrik-Elektronik, Makine, Metal, Otomasyon ve Endüstriyel Yazılım alanlarında öğrenim gören öğrenciler için hazırlanmıştır. Gerçek fabrika örnekleri, sensör sistemleri, robotik üretim ve Python ile küçük uygulama fikirleri içermektedir.

Bu Bölümün Kazanımları

Bu bölüm sonunda öğrenciler:

• Endüstri 4.0 kavramını açıklar.

• Yapay zekânın üretimde nasıl kullanıldığını örneklerle açıklar.

• Bilgisayarlı görü ile kalite kontrol mantığını kavrar.

• Tahmine dayalı bakım sistemlerini açıklar.

• Lojistik ve depo otomasyonunda AI kullanımını analiz eder.

• Tarım ve enerji sektöründeki AI örneklerini değerlendirir.

4.1 Endüstri 4.0 Nedir?

Sanayi Devrimlerinden Endüstri 4.0'a

Sanayi tarihi dört büyük dönüşüm yaşamıştır.

Sanayi Dönemi	Özellik
Endüstri 1.0	Buhar gücü ve mekanik makineler.
Endüstri 2.0	Elektrik ve seri üretim.
Endüstri 3.0	Bilgisayarlar ve otomasyon.
Endüstri 4.0	AI, IoT, robotlar, büyük veri ve bulut.

Endüstri 4.0'ın Temel Teknolojileri

Teknoloji	Görev
Yapay Zekâ	Karar verme ve tahmin.
IoT Sensörleri	Veri toplama.
Robotik Sistemler	Üretim otomasyonu.
Bulut Bilişim	Merkezi veri işleme.
Büyük Veri	Üretim verilerinin analizi.
Dijital İkiz	Sanal fabrika modeli.

Bilgi Kutusu — Akıllı Fabrika Nedir?

Akıllı Fabrika

Akıllı fabrika; üretim makinelerinin sensörler, internet ve yapay zekâ ile birbirine bağlı olduğu üretim ortamıdır.

Makineler yalnızca üretmez; aynı zamanda veri üretir ve bu veriler analiz edilerek üretim optimize edilir.

4.2 Yapay Zekâ ile Akıllı Fabrikalar

Akıllı Fabrika Nasıl Çalışır?

Bir fabrikadaki üretim süreci düşünelim.

Süreç

Aşama	AI'nin Rolü
Sensörler	Sıcaklık, titreşim, enerji verisi toplar.
IoT	Veriyi sunucuya gönderir.
AI Analizi	Anormallikleri belirler.
Robotlar	Üretimi otomatik gerçekleştirir.
Yönetim Paneli	Gerçek zamanlı rapor üretir.

Gerçek Hayat Örneği

Bir otomobil fabrikasında:

• Robot kaynak yapıyor.

• Kamera kalite kontrol yapıyor.

• AI üretim hızını ayarlıyor.

• Sensörler arızayı önceden tahmin ediyor.

4.3 Bilgisayarlı Görü ile Kalite Kontrol

İnsan mı Kamera mı?

Kalite kontrolde binlerce ürün tek tek incelenir.

Bilgisayarlı Görü

Kameralar ürünün görüntüsünü alır.

AI modeli;

• Çizik,

• Renk farkı,

• Eksik parça,

• Kırık ürün,

tespit edebilir.

Şişe Üretim Fabrikası Örneği

AI Ne Kontrol Ediyor?

Kontrol	AI Tespiti
Kapak Var mı?	Görüntü analizi.
Etiket Eğri mi?	Nesne algılama.
Şişe Kırık mı?	Hasar tespiti.
Doluluk Seviyesi	Görüntü ölçümü.

Meyve Ayıklama Sistemi

AI;

• Elmanın rengini,

• Boyutunu,

• Lekelerini,

• Çürük bölgeleri,

analiz ederek sınıflandırabilir.

Sonuç

• Premium

• Standart

• Çürük

olarak ayrılır.

Python Mini Lab Fikri

Görüntü Sınıflandırma

Python'da kullanılabilecek kütüphaneler:

Kütüphane	Görevi
OpenCV	Görüntü işleme.
TensorFlow	Model çalıştırma.
YOLO	Nesne algılama.

Mini Kod Mantığı

Python

Görüntüyü oku.
Modeli yükle.
Tahmin yap.
Sonucu ekrana yaz.

Bu dersin amacı mantığı anlamaktır.

4.4 Robotik Üretim

Endüstriyel Robotlar

Robotlar;

• Kaynak yapar.

• Boyama yapar.

• Paketleme yapar.

• Taşıma yapar.

• Montaj yapar.

Robot Türleri

Robot	Kullanım Alanı
6 Eksen Robot	Kaynak, montaj.
Delta Robot	Hızlı paketleme.
Cobot	İnsanla birlikte çalışma.
AGV Robot	Depoda taşıma.

Cobot Nedir?

Cobot:

İnsanla aynı çalışma alanında güvenli şekilde çalışabilen robottur.

Avantajları

• Sensörlü.

• Çarpışmayı algılar.

• Hızını azaltabilir.

• İşçiye yardımcı olur.

4.5 Tahmine Dayalı Bakım (Predictive Maintenance)

Makine Arızalanmadan Önce Tahmin

Eskiden bakım:

- Makine bozulunca yapılırdı.

Şimdi:

AI bozulmadan önce tahmin yapmaya çalışır.

Sensörlerden Gelen Veriler

Sensör	Ölçtüğü Veri
Titreşim	Rulman durumu.
Sıcaklık	Motor ısısı.
Akım	Elektrik tüketimi.
Ses	Anormal çalışma sesi.

AI Nasıl Tahmin Yapıyor?

AI geçmiş verileri öğrenir.

Örnek

Paylaş

Grafik seçenekleri

Titreşim hızla artıyorsa AI bakım önerisi oluşturabilir.

Gerçek Hayat Örneği

• Fabrika motorları.

• Rüzgar türbinleri.

• Asansörler.

• Trenler.

• Uçak motorları.

AI bakım planlamasına yardımcı olur.

Mini Bilgi

Mini Bilgi

Kestirimci Bakım

"Predictive Maintenance" Türkçede Kestirimci Bakım olarak adlandırılır.

4.6 Depo ve Lojistikte Yapay Zekâ

Akıllı Depolar

Depolarda AI:

• Ürün yerleştirir.

• Robot yönlendirir.

• Sipariş toplar.

• Stok tahmini yapar.

Depo Robotları (AGV)

AGV:

Otonom taşıma robotudur.

Görevleri

• Raflara gider.

• Kutuyu alır.

• Paketleme alanına taşır.

Lojistik Optimizasyonu

AI;

• En kısa rota,

• Yakıt tasarrufu,

• Trafik analizi,

• Teslimat planı

oluşturmaya yardımcı olur.

Drone ile Teslimat

Kullanım Alanları

• Acil ilaç teslimatı.

• Afet bölgeleri.

• Kampüs teslimatları.

• Kargo.

4.7 Tarımda Yapay Zekâ

Akıllı Tarım

Tarım artık veri ile yönetiliyor.

Kullanılan Teknolojiler

Teknoloji	Görev
Drone	Tarla görüntüsü.
Uydu	Bitki analizi.
Toprak Sensörü	Nem ölçümü.
AI	Sulama ve hastalık tahmini.

Drone ile Tarla Analizi

Drone;

• Fotoğraf çeker.

• Bitki sağlığını analiz eder.

• Hastalıklı bölgeleri gösterebilir.

Akıllı Sulama

AI;

• Toprak nemini ölçer.

• Hava durumunu dikkate alır.

• Gerektiği kadar sulama önerir.

Tarım Robotları

Robotlar;

• Meyve toplar.

• Yabancı ot temizler.

• Gübreleme yapar.

4.8 Enerji Yönetiminde AI

Akıllı Şebekeler (Smart Grid)

Elektrik tüketimi sürekli değişir.

AI;

• Talebi tahmin eder.

• Enerji dağılımını optimize etmeye yardımcı olur.

• Arızaları belirleyebilir.

Güneş Enerjisi Tahmini

AI;

• Bulut durumu.

• Güneş açısı.

• Geçmiş üretim.

analizi yaparak üretim tahmini oluşturabilir.

Rüzgar Türbinleri

AI;

• Türbin bakım zamanı.

• Rüzgar tahmini.

• Enerji üretim planı.

4.9 Dijital İkiz (Digital Twin)

Dijital İkiz Nedir?

Dijital ikiz;

Gerçek makinenin sanal modelidir.

Nasıl Çalışır?

1. Sensör veri gönderir.

2. Sanal model güncellenir.

3. AI simülasyon yapar.

4. Sorun oluşmadan önce analiz yapılır.

Gerçek Kullanım Alanları

• Fabrikalar

• Uçak motorları

• Köprüler

• Hastaneler

• Akıllı binalar

4.10 Türkiye'de Endüstri ve AI

Türkiye'de AI kullanılan alanlar:

Sektör	Örnek
Otomotiv	Robotik üretim.
Beyaz Eşya	Kalite kontrol.
Elektronik	PCB görüntü analizi.
Tekstil	Kumaş hata tespiti.
Gıda	Paket kalite kontrol.

Python Mini Lab — Fabrika Sensörü Analizi

Amaç

Bir makinenin sıcaklık verisini analiz ederek uyarı vermek.

Python

sicaklik = [42,45,44,47,49,55,60]
for s in sicaklik:
    if s > 50:
        print("Bakım gerekli:", s)

Geliştirme Fikri

• Ortalama sıcaklık.

• Grafik oluşturma.

• AI modeli ile tahmin.

Grup Etkinliği — Akıllı Fabrika Tasarla

Sınıf 4 gruba ayrılır.

Grup	Fabrika
1	Otomobil Fabrikası
2	Tekstil Fabrikası
3	Gıda Fabrikası
4	Akıllı Tarım Tesisi

Hazırlayacakları Sunum

• AI nerede kullanılacak?

• Sensörler neler olacak?

• Robotlar ne yapacak?

• Topluma katkısı nedir?

Endüstride Yapay Zekâ — Öğrendiklerimiz

Bölüm 4 özeti

• Endüstri 4.0 veri temelli üretim modelidir.

• AI kalite kontrol, robotik üretim ve bakım süreçlerinde kullanılmaktadır.

• Dijital ikiz ve IoT üretimi daha verimli hale getirebilir.

• Tarım, enerji ve lojistik AI'nın hızla yayıldığı sektörlerdir.

Kamu Hizmetlerinde Yapay Zekâ 

Bu bölüm, öğrencilerin yapay zekânın kamu hizmetlerinde nasıl kullanıldığını, vatandaşlara sağladığı faydaları ve beraberinde getirdiği etik, güvenlik ve gizlilik konularını gerçek yaşam örnekleriyle öğrenmeleri amacıyla hazırlanmıştır.

Bölüm Kazanımları

Bu bölüm sonunda öğrenciler:

• Kamu hizmetlerinde yapay zekânın kullanım alanlarını açıklar.

• Akıllı şehir kavramını tanımlar.

• Trafik, ulaşım ve afet yönetiminde AI uygulamalarını örneklerle açıklar.

• Dijital devlet (e-Devlet) hizmetlerinde AI kullanımını değerlendirir.

• Kamu hizmetlerinde veri gizliliği ve etik konularını tartışır.

5.1 Kamu Hizmetlerinde Yapay Zekâ Nedir?

Yapay Zekâ Devlet Hizmetlerinde Nasıl Kullanılıyor?

Kamu hizmetleri; devletin vatandaşlara sunduğu hizmetlerin tamamını kapsar.

Yapay zekânın kullanıldığı bazı alanlar

Alan	AI Kullanımı
Ulaşım	Trafik analizi ve sinyal optimizasyonu.
Sağlık	Hastane planlama ve karar destek.
Eğitim	Kişiselleştirilmiş öğrenme.
Belediyeler	Akıllı şehir uygulamaları.
Afet Yönetimi	Risk analizi ve erken uyarı.
Çevre	Hava kalitesi ve atık yönetimi.
e-Devlet	Vatandaş hizmetleri ve chatbotlar.

Bilgi Kutusu — Dijital Devlet

Bilgi Kutusu

Dijital Devlet (e-Government)

Kamu hizmetlerinin internet üzerinden güvenli ve hızlı biçimde sunulmasıdır.

Yapay zekâ bu hizmetleri daha verimli hale getirebilir.

5.2 Akıllı Şehir (Smart City)

Akıllı Şehir Nedir?

Akıllı şehir; sensörler, internet ve yapay zekâ kullanılarak şehir hizmetlerinin daha verimli yönetildiği şehir modelidir.

Akıllı Şehir Bileşenleri

Bileşen	AI Görevi
Akıllı Trafik	Yoğunluğu azaltmaya yardımcı olur.
Akıllı Aydınlatma	Enerji tasarrufu sağlayabilir.
Akıllı Çöp Kutuları	Doluluk seviyesini bildirir.
Hava Kalitesi	Kirliliği analiz eder.
Su Yönetimi	Kaçakları tespit etmeye yardımcı olur.

Akıllı Aydınlatma

AI destekli sistemler:

• Hareket algılar.

• Işık seviyesini ayarlar.

• Enerji tüketimini azaltabilir.

Örnek Senaryo

Saat 03:00.

Yolda kimse yok.

Lambalar düşük seviyeye iner.

Bir araç yaklaşınca parlaklık artar.

Akıllı Atık Yönetimi

Çöp kutularında sensörler bulunur.

AI Ne Yapıyor?

• Doluluk oranını ölçer.

• Toplama rotasını optimize etmeye yardımcı olur.

• Yakıt tasarrufu sağlayabilir.

Su Yönetiminde AI

Sensörler;

• Basınç,

• Debi,

• Su tüketimi

ölçer.

AI:

• Kaçak tespiti.

• Arıza tahmini.

• Su israfını azaltmaya yardımcı olabilir.

5.3 Trafik ve Ulaşımda Yapay Zekâ

Akıllı Trafik Sistemleri

Şehirlerde trafik kameraları ve sensörler sürekli veri üretir.

AI bu verileri analiz ederek trafik akışını iyileştirmeye yardımcı olabilir.

Trafik Lambaları Nasıl Akıllı Oluyor?

Geleneksel Sistem

- Sabit süre.

AI Destekli Sistem

• Araç sayısını sayar.

• Yoğunluğu ölçer.

• Süreyi değiştirir.

AI kuzey yönüne daha uzun yeşil ışık süresi önerebilir.

Plaka Tanıma Sistemleri

Kullanım Alanları

• Otopark.

• Köprü geçişleri.

• Trafik ihlalleri.

• Aranan araç bildirimi.

Toplu Taşımada AI

AI;

• Otobüs gecikmesini tahmin eder.

• Yolcu yoğunluğunu analiz eder.

• Sefer planlamasına destek olabilir.

Otonom Araçlar

Otonom araçlarda:

Sensör	Görev
Kamera	Şerit algılar.
LIDAR	Mesafe ölçer.
Radar	Nesne tespiti.
GPS	Konum belirler.

AI'nin Görevi

• Yayayı tanımak.

• Trafik işaretlerini okumak.

• Frenleme kararı.

• Direksiyon desteği.

Bilgi Kutusu — Otonom Sürüş Seviyeleri

Seviye	Açıklama
0	Sürücü kontrol eder.
1	Adaptif hız sabitleme.
2	Direksiyon ve hız desteği.
3	Bazı durumlarda araç sürer.
4	Belirli bölgelerde tam otomasyon.
5	Her yerde tam otomasyon hedefidir.

5.4 Afet Yönetiminde Yapay Zekâ

AI Afetlerde Nasıl Yardımcı Olabilir?

Afet yönetimi dört aşamadan oluşur.

Aşama	AI Kullanımı
Risk Analizi	Tehlikeli bölgeleri belirleme.
Erken Uyarı	Tahmin sistemleri.
Müdahale	Hasar analizi ve kaynak planlama.
İyileştirme	Yıkım haritalama ve planlama.

Deprem Sonrası Hasar Analizi

Uydu ve drone görüntüleri AI ile analiz edilebilir.

Yapabilecekleri

• Yıkılan bina tespiti.

• Yol kapanmaları.

• Enkaz yoğunluğu.

• Yardım güzergahı planlaması.

Orman Yangınlarında AI

Sensörler:

• Duman.

• Isı.

• Rüzgar.

• Nem.

AI erken uyarı sistemlerine destek olabilir.

Sel Tahmini

Veriler:

• Yağış.

• Nehir seviyesi.

• Toprak nemi.

AI risk haritası oluşturmaya yardımcı olabilir.

Kahramanmaraş Depremi Üzerinden Vaka Analizi

Sınıf Tartışması

Öğrencilere şu sorular yöneltilir:

1. AI hasar tespitinde nasıl kullanılabilir?

2. Drone görüntüleri nasıl analiz edilir?

3. Enkaz altındaki yaşam belirtileri nasıl araştırılabilir?

4. Yardım lojistiğinde AI ne sağlayabilir?

Arama Kurtarma Robotları

Robotlar;

• Enkaz içine girebilir.

• Kamera taşır.

• Gaz sensörü kullanabilir.

• Isı algılayabilir.

5.5 Belediyelerde Yapay Zekâ

Belediye Hizmetlerinde AI

Kullanım Alanları

Hizmet	AI Kullanımı
Temizlik	Rota planlama.
Park Bahçe	Sulama optimizasyonu.
Su İşleri	Kaçak tespiti.
İtfaiye	Risk analizi.
Zabıta	Yoğunluk analizi.

Akıllı Otopark

AI;

• Boş park yerini gösterir.

• Trafiği azaltabilir.

• Süre takibi yapabilir.

Hava Kalitesi Takibi

Sensörler;

• PM2.5

• PM10

• CO₂

• NO₂

ölçebilir.

AI kirli bölgeleri analiz etmeye yardımcı olabilir.

5.6 e-Devlet ve Dijital Hizmetlerde AI

e-Devlet Nedir?

Vatandaşların birçok işlemi internet üzerinden yapılabilir.

AI Nerede Kullanılabilir?

• Chatbot.

• Belge yönlendirme.

• Arama sistemi.

• Talep sınıflandırma.

AI Destekli Sanal Asistanlar

Vatandaş sorar:

Pasaport başvurusu nasıl yapılır?

AI ilgili hizmeti yönlendirebilir.

Belge İşleme

AI;

• OCR ile belge okur.

• Form sınıflandırır.

• Eksik bilgi kontrolü yapabilir.

Sesli Kamu Hizmeti

Ses tanıma sayesinde;

• Çağrı merkezleri.

• Görme engelli kullanıcılar.

• Sesli yönlendirme

gibi hizmetler geliştirilebilir.

5.7 Çevre ve Sürdürülebilirlik

Yapay Zekâ Çevreyi Koruyabilir mi?

Kullanım Alanları

Alan	AI Görevi
Orman	Yangın tespiti.
Su	Kirlilik analizi.
İklim	Hava tahmini.
Tarım	Su tasarrufu.
Enerji	Tüketim optimizasyonu.

İklim Değişikliği Analizi

AI;

• Uydu görüntülerini inceler.

• Buzulların değişimini analiz eder.

• Kuraklık riskini incelemeye yardımcı olur.

5.8 Kamu Hizmetlerinde Etik Sorunlar

Kamu Verileri ve Gizlilik

Kamu kurumları büyük miktarda veri toplar.

Korunması Gereken Veriler

• Kimlik bilgileri.

• Sağlık kayıtları.

• Konum verileri.

• Kamera görüntüleri.

Yüz Tanıma Teknolojileri

Kullanım Alanları:

• Havalimanı.

• Güvenlik.

• Sınır kontrolü.

Tartışma Konusu

Güvenlik ile mahremiyet arasında nasıl denge kurulmalıdır?

Algoritmik Tarafsızlık

Eğer AI yanlış veriyle eğitilirse:

• Yanlış karar verebilir.

• Bazı grupları farklı etkileyebilir.

• Hatalı öneriler oluşturabilir.

Şeffaf AI

Vatandaş şu soruyu sorabilmelidir:

Bu karar neden verildi?

Şeffaf AI sistemleri karar sürecini açıklamaya çalışır.

Sınıf Etkinliği — Akıllı Şehir Tasarlıyoruz

Grup Çalışması (20 Dakika)

Her grup kendi akıllı şehrini tasarlar.

Grup	Görev
1	Akıllı Trafik
2	Akıllı Belediye
3	Akıllı Afet Yönetimi
4	Akıllı Çevre Sistemi
5	Akıllı Sağlık Şehri

Sunum İçeriği

• Kullanılan AI teknolojisi.

• Toplanan veriler.

• Vatandaşa faydası.

• Olası riskler.

Vaka Çalışması — Trafik Yoğunluğu

Problem

Bir kavşakta her sabah yoğun trafik oluşuyor.

Öğrenci Görevi

AI sistemi nasıl çözüm üretebilir?

Beklenen fikirler:

• Kamera ile araç sayımı.

• Trafik ışığı optimizasyonu.

• Alternatif rota önerisi.

• Toplu taşıma yönlendirmesi.

Mini Quiz (Kamu Hizmetleri)

1. Akıllı şehir nedir?

2. Trafik yönetiminde AI hangi verileri kullanabilir?

3. Dijital ikiz şehirlerde nasıl kullanılabilir?

4. Afet yönetiminde AI'nın iki kullanım alanını yazınız.

5. Kamu hizmetlerinde veri gizliliği neden önemlidir?

Bölüm 5 özeti

• Yapay zekâ şehir yönetiminde karar destek sistemi olarak kullanılabilir.

• Trafik, çevre, afet ve belediye hizmetlerinde verimlilik sağlayabilir.

• e-Devlet hizmetlerinde vatandaş deneyimini geliştirmeye yardımcı olabilir.

• Veri güvenliği, mahremiyet ve algoritmik şeffaflık kamu AI sistemlerinin temel ilkeleridir.

Yapay Zekânın Toplumsal Etkileri, Etik ve Sorumlu Yapay Zekâ

Bu bölüm, dersin en önemli kısmıdır. Çünkü öğrenciler yalnızca yapay zekânın nasıl çalıştığını değil, insanlar, toplum, hukuk ve etik üzerindeki etkilerini de öğrenirler.

Bu bölüm özellikle 19–29 yaş grubu gençler için günlük yaşamdan örnekler, Türkiye'den uygulamalar, etik senaryolar ve sınıf tartışmalarıyla hazırlanmıştır.

Bölüm Kazanımları

Bu bölüm sonunda öğrenciler

• Yapay zekânın iş gücü ve toplumsal yaşama etkilerini açıklayabilir.

• Otomasyonun avantaj ve dezavantajlarını tartışabilir.

• AI etiği, önyargı (bias), şeffaflık ve hesap verebilirlik kavramlarını öğrenir.

• Veri gizliliği ve kişisel verilerin korunmasının önemini açıklar.

• Deepfake, yanlış bilgi ve yapay zekâ güvenliği konularını örneklerle değerlendirir.

• Sorumlu yapay zekâ ilkelerini günlük yaşam örnekleriyle ilişkilendirir.

6.1 Yapay Zekâ Toplumu Nasıl Değiştiriyor?

Dijital Dönüşümün Yeni Aşaması

Sanayi Devrimi makineleri hayatımıza soktu.

İnternet bilgiye erişimi değiştirdi.

Yapay zekâ ise karar verme süreçlerini değiştirmektedir.

Bugün birçok karar:

• Harita uygulamaları,

• Bankacılık,

• Sosyal medya,

• Sağlık sistemleri,

• E-ticaret,

• Eğitim platformları

tarafından yapay zekâ desteğiyle önerilmektedir.

Düşünelim

Gün içinde kullandığınız hangi uygulamalar sizin yerinize karar veriyor?

AI'nın Toplumsal Etki Alanları

Alan	Toplumsal Etki
Eğitim	Kişiselleştirilmiş öğrenme.
Sağlık	Erken teşhis desteği.
İş Dünyası	Otomasyon ve yeni meslekler.
Kamu	Akıllı şehir hizmetleri.
İletişim	Dil çevirisi ve içerik üretimi.
Eğlence	Film ve müzik önerileri.

Bilgi Kutusu — AI Karar Destek Sistemidir

Bilgi Kutusu

AI çoğu zaman öneri sunar.

İnsan karar verir.

Bu yaklaşım özellikle eğitim, sağlık ve kamu hizmetlerinde önemlidir.

6.2 İş Gücü ve Yapay Zekâ

Yapay Zekâ Meslekleri Yok Edecek mi?

Bu soru dünyada en çok tartışılan konulardan biridir.

Gerçekte AI;

• Bazı işleri otomatikleştirir.

• Bazı işleri kolaylaştırır.

• Yeni meslekler oluşturur.

Otomasyon Nedir?

Otomasyon;

İnsan tarafından yapılan tekrar eden işlerin makineler tarafından yapılmasıdır.

Örnekler

İş	Otomasyon
Fatura Okuma	OCR + AI.
Depo Taşıma	Robotlar.
Müşteri Soruları	Chatbot.
Kalite Kontrol	Bilgisayarlı Görü.

AI'nın Etkileyebileceği İş Grupları

Meslek Grubu	AI'nin Olası Rolü
Muhasebe	Belge sınıflandırma ve raporlama.
Müşteri Hizmetleri	Chatbot desteği.
Yazılım	Kod önerileri.
Grafik Tasarım	Görsel üretim desteği.
Tıp	Karar destek sistemleri.
Eğitim	Ders planı ve değerlendirme desteği.

Buradaki amaç AI'nın insanları tamamen değiştirdiğini söylemek değil; hangi görevleri desteklediğini anlamaktır.

Geleceğin Meslekleri

Yeni Meslek	Görevi
AI Mühendisi	Model geliştirme.
Prompt Tasarımcısı	AI ile etkili iletişim kurma.
Veri Bilimci	Veri analizi.
AI Etik Uzmanı	Etik politika geliştirme.
Siber Güvenlik Analisti	AI destekli güvenlik.
Robotik Yazılım Uzmanı	Otomasyon sistemleri.

Türkiye'de Bilişim Öğrencileri İçin Yeni Fırsatlar

Senin öğrencilerin için önemli alanlar:

• Python + AI

• Flutter + AI API

• Web + AI

• Siber Güvenlik + AI

• Veri Analizi

• Görüntü İşleme

• Robotik

Mini Etkinlik

Hangi Meslekler AI ile Değişebilir?

Sınıfta beyin fırtınası yapılır.

Meslek	AI Destekler mi?
Doktor	Evet, karar desteği.
Öğretmen	Evet, içerik üretimi.
Grafiker	Evet.
Yazılımcı	Evet.
Çiftçi	Evet.

6.3 Yapay Zekâ Etiği

Etik Nedir?

Etik;

Bir teknolojinin doğru ve sorumlu kullanılmasını sağlayan ilkeler bütünüdür.

Yapay Zekâ Etiğinin Temel İlkeleri

5

İlke	Anlamı
Adalet	Herkese eşit davranmalı.
Şeffaflık	Karar açıklanabilir olmalı.
Gizlilik	Kişisel veri korunmalı.
Güvenlik	Kötüye kullanım engellenmeli.
Hesap Verebilirlik	Sorumluluk belirlenmeli.

AI Bias (Önyargı)

Bias;

Modelin eğitim verisindeki dengesizlik nedeniyle bazı gruplarda farklı sonuç üretmesidir.

Örnek

Bir yüz tanıma sistemi yeterince farklı yüz örneğiyle eğitilmezse doğruluk farklı gruplarda değişebilir.

Bias Nereden Gelir?

4

Kaynak	Sonuç
Eksik Veri	Yanlış tahmin.
Dengesiz Veri	Belirli gruplarda hata.
Yanlış Etiket	Model yanlış öğrenir.
Önyargılı İnsan Verisi	AI aynı kalıbı öğrenebilir.

Explainable AI (Açıklanabilir Yapay Zekâ)

4

Kara Kutu Problemi

Bazı modeller neden karar verdiğini açıklayamaz.

Açıklanabilir AI

5

Kararın neden verildiğini göstermeye çalışır.

Örneğin:

• Hangi özellik etkili oldu?

• Hangi görüntü bölgesi incelendi?

Bilgi Kutusu

Bilgi Kutusu

Sorumlu AI (Responsible AI)

AI sistemleri;

• İnsan haklarına saygılı,

• Güvenli,

• Şeffaf,

• Adil,

• Hesap verebilir

olacak şekilde tasarlanmalıdır.

6.4 Veri Gizliliği ve KVKK

Veri Nedir?

Kişisel veri örnekleri:

• Ad Soyad

• Telefon

• Fotoğraf

• Konum

• Sağlık verisi

• Kimlik numarası

Yapay Zekâ Neden Veri İster?

AI öğrenebilmek için veriye ihtiyaç duyar.

Veri Kaynakları

Kaynak	Örnek
Kamera	Görüntü.
Telefon	Konum.
Akıllı Saat	Nabız.
Sosyal Medya	Metin ve görseller.
Web Siteleri	Tıklamalar.

KVKK Nedir?

4

KVKK

Kişisel Verilerin Korunması Kanunu.

Temel Amaçları:

• Kişisel verileri korumak.

• Verinin hangi amaçla işlendiğini belirtmek.

• Kullanıcı haklarını korumak.

Veri Gizliliği İlkeleri

İlke	Açıklama
Rıza	Veri sahibi bilgilendirilmeli.
Gereklilik	Gereken kadar veri alınmalı.
Güvenlik	Veriler korunmalı.
Silme Hakkı	İstenildiğinde silinebilmeli.

Günlük Hayat Örneği

Telefon uygulaması:

Kamera izni istiyor.

Tartışma

• Neden istiyor?

• Gerçekten gerekli mi?

6.5 Telif Hakları ve Üretken Yapay Zekâ

Generative AI Nedir?

Üretken AI;

• Yazı,

• Görsel,

• Video,

• Kod,

• Ses

üretebilir.

Nerelerde Kullanılıyor?

İçerik	Örnek
Metin	Makale.
Görsel	Poster.
Video	Animasyon.
Ses	Konuşma sentezi.
Kod	Python önerileri.

Telif Hakkı Soruları

Tartışılan konular:

• AI ürettiği görsel kime ait?

• Eğitim verileri telif içeriyor mu?

• AI ile hazırlanan ödev nasıl belirtilmeli?

Eğitimde Doğru Kullanım

Öneriler:

• AI yardımcı araç olarak kullanılabilir.

• Kaynak gösterme alışkanlığı kazanılmalıdır.

• Doğrulama yapılmalıdır.

6.6 Deepfake ve Yanlış Bilgi

Deepfake Nedir?

Deepfake;

Yapay zekâ ile oluşturulan gerçekçi sahte görüntü veya videodur.

Deepfake Nasıl Oluşturulur?

AI;

• Yüz öğrenir.

• Ses öğrenir.

• Hareket öğrenir.

• Yeni video oluşturabilir.

Nerelerde Risk Oluşturabilir?

6

Risk	Açıklama
Sahte Haber	Gerçek dışı içerikler.
Dolandırıcılık	Sahte ses kayıtları.
Kimlik Taklidi	Sahte görüntüler.
İtibar Zedeleme	Manipüle edilmiş videolar.

Nasıl Ayırt Edilebilir?

Kontrol yöntemleri:

• Kaynağı araştır.

• Farklı kaynaklarla karşılaştır.

• Görsel ters arama.

• Video meta verileri.

• AI tespit araçları.

Bilgi Kutusu — Medya Okuryazarlığı

Bilgi Kutusu

AI Çağında Medya Okuryazarlığı

Her AI üretimi içerik doğru değildir.

Doğrulama yapmak dijital vatandaşlığın önemli bir parçasıdır.

6.7 Yapay Zekâ ve Siber Güvenlik

AI Güvenliği Güçlendirebilir mi?

6

Evet.

Kullanım Alanları

Alan	AI Kullanımı
Spam Tespiti	E-posta filtreleme.
Dolandırıcılık	Şüpheli işlem analizi.
Antivirüs	Zararlı davranış analizi.
SOC	Anomali tespiti.

AI Kötü Amaçla Kullanılabilir mi?

Riskler:

• Daha gerçekçi oltalama mesajları.

• Sahte ses.

• Deepfake.

• Otomatik içerik üretimi.

Dijital Güvenlik Önerileri

• Güçlü parola.

• MFA kullanımı.

• Kaynak doğrulama.

• Yazılım güncelleme.

• AI çıktısını doğrulama.

6.8 Yapay Zekâ ve İnsan Hakları

İnsan Merkezli Yapay Zekâ

Temel düşünce:

Teknoloji insan için vardır.

İlkeler

• İnsan denetimi.

• Güvenlik.

• Gizlilik.

• Adalet.

• Erişilebilirlik.

Eğitimde Sorumlu AI Kullanımı

Doğru Kullanım	Yanlış Kullanım
Fikir geliştirme.	Kopya ödev yaptırma.
Kod açıklaması isteme.	Kodu anlamadan teslim etmek.
Sunum hazırlama desteği.	Kaynak göstermemek.
Görsel üretimi.	Telif ihlali oluşturmak.

Sınıf Etkinliği — Etik Senaryolar

Grup Tartışması

Her gruba bir senaryo verilir.

Grup	Senaryo
1	AI ile hazırlanmış ödev.
2	Deepfake video.
3	Akıllı şehir kameraları.
4	Sağlık verilerinin paylaşılması.
5	İşe alım algoritması.

Tartışma Soruları

• Faydası nedir?

• Riski nedir?

• Etik çözüm nedir?

Vaka Analizi — AI ile Yazılmış Ödev

Senaryo

Bir öğrenci tüm ödevini AI ile hazırladı.

Tartışılacak Sorular

1. Bu etik midir?

2. Öğrenci AI'yı nasıl kullanmalıydı?

3. Öğretmen bunu nasıl değerlendirmeli?

Mini Quiz (10 Soru)

Soru	Konu
1	Otomasyon nedir?
2	Bias ne anlama gelir?
3	Explainable AI nedir?
4	Responsible AI nedir?
5	KVKK'nın amacı nedir?
6	Deepfake nedir?
7	AI hangi alanlarda siber güvenliğe yardımcı olabilir?
8	Telif hakkı neden önemlidir?
9	Şeffaf AI neden gereklidir?
10	Eğitimde AI nasıl sorumlu kullanılmalıdır?

Bölüm Özeti

Bölüm 6 — Öğrendiklerimiz

Toplumsal etkiler ve sorumlu yapay zekâ

• Yapay zekâ iş dünyasını ve toplumu dönüştürmektedir.

• Yeni meslekler ortaya çıkarken bazı görevler otomatikleşmektedir.

• AI sistemleri adil, şeffaf ve güvenli olmalıdır.

• Kişisel verilerin korunması AI çağında büyük önem taşır.

• Deepfake ve yanlış bilgi dijital okuryazarlık gerektirir.

• Sorumlu AI kullanımı hem geliştiricilerin hem kullanıcıların sorumluluğudur.

Türkiye ve Dünyada Yapay Zekâ Uygulamaları • Sınıf Atölyesi • Grup Tartışması • Değerlendirme

Öğrenciler, Türkiye'deki yapay zekâ ekosistemini tanıyacak, dünyadaki önemli uygulama örneklerini incelecek ve sınıf içinde tartışma ile öğrendiklerini değerlendireceklerdir.

Bölüm Kazanımları

Bu bölüm sonunda öğrenciler:

• Türkiye'deki yapay zekâ çalışmalarını tanır.

• Dünyadaki AI uygulamalarını örneklerle açıklar.

• Yapay zekânın farklı sektörlerdeki etkilerini karşılaştırır.

• AI'nin toplumsal fayda ve risklerini tartışır.

• Grup çalışması yapar ve sunum gerçekleştirir.

• Ders sonunda genel değerlendirme testini çözer.

7.1 Türkiye'de Yapay Zekâ Ekosistemi

Türkiye Yapay Zekâ Yolculuğu

Türkiye'de yapay zekâ; eğitim, sağlık, savunma, ulaşım, sanayi ve kamu hizmetlerinde giderek daha fazla kullanılmaktadır.

Başlıca Kurumlar

Kurum	Yapay Zekâ Çalışmaları
TÜBİTAK	AI araştırmaları, burslar ve projeler.
BTK Akademi	Ücretsiz AI eğitimleri.
MEB	Yapay zekâ eğitim programları ve dijital içerikler.
TEKNOFEST	AI yarışmaları ve öğrenci projeleri.

Türkiye'de Yapay Zekâ Kullanılan Alanlar

Alan	Örnek Kullanım
Eğitim	EBA, dijital öğrenme sistemleri.
Sağlık	Tıbbi görüntü analizi.
Sanayi	Akıllı fabrikalar.
Tarım	Drone destekli analiz.
Kamu	Akıllı şehir uygulamaları.

MEB'de Yapay Zekâ Çalışmaları

6

Eğitimde Kullanım Alanları

• Kişiselleştirilmiş öğrenme.

• Dijital ölçme.

• İçerik önerileri.

• Akıllı tahtalar.

• Öğretmen destek araçları.

Öğretmenlere Katkıları

Görev	AI Desteği
Ders Notu	İçerik oluşturma.
Sınav	Soru üretme.
Rubrik	Otomatik hazırlama.
Sunum	Görsel oluşturma.

BTK Akademi Yapay Zekâ Eğitimleri

Öğrenciler için önerilen konular:

• Python

• Veri Bilimi

• TensorFlow

• Makine Öğrenmesi

• Görüntü İşleme

• NLP

• Siber Güvenlikte AI

TÜBİTAK ve AI Araştırmaları

Desteklenen alanlardan bazıları:

• Sağlık AI.

• Robotik.

• Savunma teknolojileri.

• Tarım teknolojileri.

• Doğal dil işleme.

Bilgi Kutusu — TEKNOFEST

TEKNOFEST'te yapay zekâ ile ilgili yarışmalar bulunur:

• Görüntü İşleme

• Otonom Araç

• Tarım Teknolojileri

• Eğitim Teknolojileri

• Robotik

• Doğal Dil İşleme

7.2 Dünyada Yapay Zekâ Uygulamaları

Yapay Zekâ Yarışı

Birçok ülke AI yatırımı yapmaktadır.

Başlıca Alanlar

Bölge / Ülke	Odak Alanlar
ABD	Üretken AI, bulut, büyük modeller.
Avrupa Birliği	Etik AI ve düzenlemeler.
Japonya	Robotik ve yaşlı bakım teknolojileri.
Güney Kore	Akıllı şehirler ve eğitim.
Çin	Görüntü işleme ve endüstri.

Amerika Birleşik Devletleri

Güçlü Alanlar

• Büyük dil modelleri.

• Bulut bilişim.

• Robotik.

• Otonom araçlar.

• Sağlık AI.

Avrupa Birliği

Avrupa'nın Yaklaşımı

• Güvenilir AI.

• İnsan hakları.

• Şeffaflık.

• Veri koruma.

• Risk temelli düzenleme.

Japonya

Japonya'da AI:

• Yaşlı bakım robotları.

• Akıllı fabrikalar.

• Servis robotları.

• Deprem teknolojileri.

Güney Kore

Kullanım Alanları

• Akıllı şehir.

• Eğitim.

• 5G + AI.

• Robotik.

Çin

Kullanım Alanları

• Görüntü işleme.

• Sanayi.

• Lojistik.

• Robotik üretim.

• Akıllı ulaşım.

Dünya Karşılaştırması

Alan	Örnek Ülke
Robotik	Japonya
Akıllı Şehir	Güney Kore
Üretken AI	ABD
Etik AI	Avrupa Birliği
Akıllı Üretim	Çin

7.3 Günlük Hayatta AI Uygulamaları

En Çok Kullanılan AI Sistemleri

Uygulama	AI Kullanımı
Haritalar	Trafik tahmini.
Müzik	Şarkı önerisi.
Video	İçerik önerisi.
Telefon	Yüz tanıma.
Çeviri	Doğal dil işleme.

Akıllı Ev Sistemleri

AI;

• Işıkları kontrol eder.

• Isıyı ayarlar.

• Enerji tasarrufu sağlar.

• Sesli komutları anlar.

Bankacılıkta AI

AI;

• Dolandırıcılık analizi.

• Şüpheli işlem bildirimi.

• Harcama analizi.

• Müşteri desteği.

E-Ticarette AI

AI;

• Ürün önerir.

• Kampanya sunar.

• Stok tahmini yapar.

• Fiyat analizi yapabilir.

7.4 Sınıf Atölyesi — AI Etki Analizi

Atölye Süresi: 20 Dakika

Amaç

Yapay zekânın topluma etkisini değerlendirmek.

Grup Görevleri

Grup	Konu
1	Eğitim
2	Sağlık
3	Endüstri
4	Kamu Hizmetleri
5	Sosyal Medya ve Etik

Her Grup Şu Soruları Yanıtlar

Soru	Amaç
AI burada nasıl kullanılıyor?	Teknolojiyi tanıma.
En büyük faydası nedir?	Olumlu etkileri.
Olası riskleri nelerdir?	Eleştirel düşünme.
Etik sorun var mı?	Sorumlu AI.
Türkiye'de uygulanabilir mi?	Yerel düşünme.

7.5 Büyük Grup Tartışması

Tartışma Konusu

“Hangi alanda AI daha çok fayda / zarar getirir?”

Bu etkinlikte amaç tek bir doğru cevap bulmak değil, farklı alanlardaki etkileri değerlendirmektir.

Tartışma Kartları

Kart	Tartışma Sorusu
Eğitim	AI öğretmenin yerini alabilir mi?
Sağlık	AI teşhis koymalı mı?
Sanayi	Robotlar üretimde hangi işleri üstlenebilir?
Kamu	Akıllı şehirler gizlilik açısından hangi soruları doğurur?
Sosyal Medya	Deepfake içeriklerle nasıl mücadele edilir?

Öğretmen Moderasyon Rehberi

Tartışma Kuralları

• Her öğrenci söz alır.

• Fikirler saygıyla dinlenir.

• Somut örnek verilir.

• Kaynak gösterilmesi teşvik edilir.

• Kişilere değil fikirlere odaklanılır.

Tartışma Akışı

Süre	Etkinlik
5 dk	Bireysel düşünme.
10 dk	Grup tartışması.
10 dk	Sunum.
5 dk	Genel değerlendirme.

Düşünelim Kutusu

Öğrencilere Sorulacak Sorular

• AI insanı tembelleştirir mi?

• AI yaratıcılığı artırır mı?

• AI güvenilir midir?

• AI olmadan yaşam mümkün mü?

• AI gelecekte eğitim sistemini nasıl değiştirir?

7.6 Mini Atölye — AI Destekli Proje Fikri Geliştirme

Görev

Python bilen öğrenciler küçük AI proje fikri üretir.

Proje Kartları

Alan	Mini Proje
Eğitim	Akıllı soru çözüm sistemi.
Sağlık	Su tüketimi takip uygulaması.
Tarım	Bitki sulama önerisi.
Ulaşım	Trafik yoğunluk tahmini.
Çevre	Hava kalitesi gösterge paneli.

Python ile Basit AI Fikirleri

Örnek 1 — Çalışma Süresi Önerisi

Python

Çalıştır

calisma = int(input("Bugün kaç dakika çalıştın? "))
if calisma < 30:
    print("Bugün biraz daha çalışabilirsin.")
elif calisma < 60:
    print("İyi gidiyorsun.")
else:
    print("Harika! Hedefini tamamladın.")

Geliştirme Fikri

• Grafik ekle.

• Verileri kaydet.

• AI önerisi oluştur.

7.7 Genel Değerlendirme Testi (15 Soru)

Çoktan Seçmeli Sorular

#	Soru
1	Yapay zekâ eğitimde en çok hangi amaçla kullanılabilir?
2	Computer Vision hangi alanda kullanılır?
3	Robotik cerrahide AI'nın görevi nedir?
4	Endüstri 4.0'ın temel bileşenlerinden biri hangisidir?
5	Tahmine dayalı bakım neyi amaçlar?
6	Akıllı şehir uygulaması örneği hangisidir?
7	Bias ne demektir?
8	KVKK'nın amacı nedir?
9	Explainable AI neden önemlidir?
10	Deepfake nedir?
11	Akıllı saat hangi veriyi ölçebilir?
12	Chatbot hangi AI alanına örnektir?
13	Drone tarımda nasıl kullanılabilir?
14	Dijital ikiz nedir?
15	Sorumlu AI'nın iki temel ilkesi nedir?

Açık Uçlu Sorular

1. Yapay zekânın eğitimde üç faydasını yazınız.

2. Sağlıkta AI'nın karar destek sistemi olmasının nedeni nedir?

3. Endüstri 4.0 ile klasik üretim arasındaki farkları açıklayınız.

4. Akıllı şehirlerin vatandaşlara sağlayabileceği iki avantaj yazınız.

5. AI kullanırken etik kurallar neden önemlidir?

Cevap Anahtarı (Öğretmen İçin)

Soru	Cevap
1	Kişiselleştirilmiş öğrenme.
2	Görüntü analizi.
3	Cerraha karar desteği ve hassas kontrol.
4	AI / IoT / Büyük Veri.
5	Arızayı önceden tahmin etmek.
6	Akıllı trafik sistemi.
7	Algoritmik önyargı.
8	Kişisel verilerin korunması.
9	Kararın açıklanabilmesi.
10	AI ile oluşturulan sahte görüntü/video.
11	Nabız / EKG / SpO₂.
12	Doğal Dil İşleme.
13	Bitki analizi ve hastalık tespiti.
14	Gerçek sistemin sanal modeli.
15	Adalet, şeffaflık, gizlilik, hesap verebilirlik (herhangi ikisi).

7.8 Ders Özeti (AI ve Toplum)

Kavram Haritası

Konu	Öğrendiklerimiz
Eğitim	Kişiselleştirilmiş öğrenme, öğretmen destek araçları.
Sağlık	Görüntü analizi, robotik cerrahi, giyilebilir cihazlar.
Endüstri	Robotik üretim, kalite kontrol, dijital ikiz.
Kamu	Akıllı şehir, trafik, afet yönetimi.
Etik	Bias, Explainable AI, Responsible AI.
Güvenlik	KVKK, Deepfake, veri gizliliği.
Toplum	İş gücü dönüşümü ve yeni meslekler.

Anahtar Kavramlar Sözlüğü

Kavram	Kısa Tanım
AI	İnsan benzeri öğrenme ve karar verme sistemleri.
Machine Learning	Verilerden öğrenen algoritmalar.
Deep Learning	Çok katmanlı sinir ağları.
Computer Vision	Görüntüleri analiz eden AI alanı.
NLP	İnsan dilini anlayan AI alanı.
Generative AI	Yeni içerik üreten AI.
Bias	Algoritmik önyargı.
Explainable AI	Kararı açıklayabilen AI.
Responsible AI	Etik ve güvenli AI geliştirme yaklaşımı.
Digital Twin	Gerçek sistemin sanal modeli.
IoT	Sensörlerin internet üzerinden veri paylaşması.
Predictive Maintenance	Kestirimci bakım sistemi.
Deepfake	AI ile oluşturulan gerçekçi sahte medya.
KVKK	Kişisel Verilerin Korunması Kanunu.

Öğretmen İçin Ders Sonu Etkinliği

"Yapay Zekâ Benim Hayatımı Nasıl Değiştirecek?"

Öğrencilerden kısa bir değerlendirme yazısı istenir.

Yönerge

Her öğrenci aşağıdaki başlıklarda 200–300 kelimelik bir metin yazar:

1. Günlük hayatta kullandığım AI uygulamaları.

2. Mesleğimde AI bana nasıl yardımcı olabilir?

3. AI ile ilgili en büyük fırsat nedir?

4. AI ile ilgili en büyük risk nedir?

5. Sorumlu AI kullanımı için neler yapmalıyız?